به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان، در ادامه سلسله گفتگو ها با همکاران، پای صحبت محمد حسن قدس الهی از همکاران پیشکسوت معاونت بهداشتی می نشینیم و از توصیه های تغذیه ای اولین کارشناس تغذیه دانشگاه برخوردار خواهیم شد که لازم بذکر است این مصاحبه چند روز قبل از اینکه ایشان به درجه بازنشستگی نائل شوند، انجام شده است.
آقای قدس الهی لطفا یک بیوگرافی کوتاه از خودتان بفرمایید.
به نام خدا، عرض سلام دارم. من متولد 1347 در دامغان هستم و در سال 1368 در رشته کارشناسی تغذیه، وارد دانشگاه و در سال 1372 فارغ التحصیل شدم و در سال 1373 وارد طرح نیروی انسانی ویژه پزشکان و پیراپزشکان در دامغان شدم. ابتدا وارد بیمارستان شدم ولی بعد از چند روز به اداره نظارت بر مواد غذایی که آن زمان زیر نظر شبکه بهداشت و درمان اداره می شد، منتقل شدم و یک روز در بیمارستان بودم و بقیه روزها را به اداره نظارت بر مواد غذایی می رفتم و کار ما نظارت بر کارخانه های مواد غذایی بود و با توجه به سیاستهای ابلاغی از سوی وزارتخانه فعالیت می کردیم و سپس در همان اداره نظارت بر مواد غذایی مستقر شدم و مسئول اداره نظارت بر مواد غذایی شهرستان دامغان بودم. از سال 1385 من معاون مرکز بهداشت استان شدم و تا اسفند 1400 این سمت را بر عهده داشتم و فعالیت اجرایی می کردم. بعد هم در دبیرخانه هیات امناء خدمت کردم تا چند روز دیگر که بازنشسته خواهم شد.
بفرمایید که همکاری خود با دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان را از چطور آغاز کردید؟
البته زمانی که مشغول طرح بودم، دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان و سازمان تامین اجتماعی کارشناس تغذیه نیاز داشت و من در امتحان هر دو سازمان شرکت کرده بودم. تامین اجتماعی زودتر گزینش انجام داد و نتایج را اعلام کرد و من قبول شده بودم و چند روز پایان طرحم را در تامین اجتماعی بودم تا پایان طرحم را گرفتم. بعد دانشگاه هم اعلام نتایج کرد که من اینجا هم قبول شدم و بنا بر پیشنهاد دوستان نهایتا دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان را انتخاب کردم و از سال 1375 به شکل رسمی آزمایشی فعالیتم را در دانشگاه آغاز کردم.
از سالهای ابتدای فعالیت خود در دانشگاه و شکل گیری واحد تغذیه بفرمایید:
یکی از حوزه های معاونت بهداشتی، بهداشت خانواده بود که من به عنوان کارشناس تغذیه در این واحد مشغول بودم. در آن زمان بخاطر مشکلات تغذیه ای که آن زمان در کشور وجود داشت، دفتر بهبود تغذیه جامعه در وزارت بهداشت از همین حوزه بهداشت خانواده منشعب شد تا منحصرا به مشکلات مربوط به تغذیه بپردازد و مدیر آن سرکار خانم دکتر شیخ الاسلام بودند. مثلا زمانی مشکل کمبود ید در کشور بسیار جدی بود و در مناطقی که این مشکل بیشتر بود، بسیاری از افراد درگیر بیماری گواتر می شدند و به همین خاطر یک برنامه پیشگیری و کنترل اختلالات ناشی از کمبود ید در کشور اجرا شد و موفق بود. بعد از این که دفتر تغذیه در وزارتخانه شکل گرفت، در استانها هم واحد تغذیه ایجاد شد. در دانشگاه ما هم دکتر جندقی معاون بهداشتی وقت، صلاح دیدند که واحد تغذیه ایجاد شود و مسئولیت برنامه های تغذیه را به من سپردند. در آن زمان طرح های بسیار خوبی در سطح کشور در زمینه تغذیه انجام شد و بسیاری از مشکلات مردم در زمینه تغذیه مشخص گردید. مثلا بعد از شناسایی مشکل کمبود آهن و برخی ویتامین ها در کودکان، برنامه استفاده از قطره های ویتامین AD، مولتی ویتامین و آهن برای کودکان از شش ماه تا 23 ماه بطور منظم شکل گرفت. قبلا یک منحنی سلامت برای پایش رشد کودکان در سیستم بهداشتی وجود داشت که به جاده سلامتی معروف بود. بعد این منحنی کامل شد و منحنی های وزن به سن، قد به سن، دور سر به سن و... ایجاد شد که از آن برای پایش رشد کودکان استفاده می کردیم. بعد شروع کردیم به برگزاری کارگاه های مختلف از جمله پایش رشد کودکان بر اساس منحنی های رشد.
چه طرح های مهمی در دوران شکل گیری دفتر تغذیه انجام شد؟
بررسی مصرف مواد غذایی یکی از مواردی است که در بررسی و پایش های تغذیه انجام می شود. در این طرح یک تیم آموزش دیده به مدت سه روز تمامی مواد غذایی که در یک خانواده مصرف می شد را اندازه گیری و ثبت می کرد. سپس این داده ها با استانداردهای موجود مقایسه می شد و کمبودهای تغذیه ای مشخص می شد. مثلا با پایش انجام گرفته در آن سال ها (حدود سال 1377) مشخص شد که دامغان بیشترین مصرف چربی را در سطح کشور دارد.
یکی دیگر از طرح هایی که انجام دادیم، بررسی ریز مغزی ها بود. در هر شهرستانی خوشه بندی انجام شد و در گروه های مختلف سنی و جنسیتی، دسته بندی کردیم و با هماهنگی از آن ها نمونه خون گرفته شد و یکسری از ریز مغزی ها مثل برخی ویتامین ها و آهن و... بررسی شد. به این شکل مشخص شد که مثلا چند درصد خانم های باردار دچار فقر آهن، کلسیم و ویتامین D هستند. بعد مکمل های مناسب برای خانم های باردار در نظر گرفته شد. یا مثلا مصرف مقدار مشخصی ویتامین D بصورت ماهیانه برای بزرگسالان توصیه شد.
بررسی تن سنجی هم از طرح هایی بود که در آن دوران انجام گرفت. در این طرح قد و وزن کودکان در یک سنی اندازه گیری می شد و سه شاخص مهم آن یعنی قد به سن، وزن به سن و وزن به قد ثبت شد. در این طرح تعداد بچه های کوتاه قد، کم وزن و غیره بدست آمد و برای آن برنامه ریزی می شد.
یکی از اتفاقات خوبی که صورت گرفت افزودن ید به نمک و ترویج استفاده از نمک ید دار در مواد غذایی بود و ایران در مبارزه با مشکل کمبود ید رتبه اول را آورد. غنی سازی آرد با آهن هم از دیگر طرح های خوبی بود که همچنان نیز اجرا می شود.
چه کارهای نو آورانه ای را با توجه به داده ها و اطلاعات و آماری که از اجرای طرح ها بدست آورده بودید، صورت گرفت؟
در حدود سال 1375، با توجه به اطلاعاتی که داشتیم و نیاز سنجی که انجام دادیم، شروع کردیم به تهیه بروشور، وزارتخانه هم از استان هایی که در این زمینه پیشرو بودند، حمایت می کرد. من شروع به تهیه یک بروشور کردم که محتوای آن توصیه هایی مربوط به پیشگیری و کنترل فقر آهن بود و هدفمان بیشتر کودکان و مادران باردار بودند. این بروشور چون اولین بروشور بود که در این زمینه تهیه شده بود، آن را برای تائید به وزارتخانه ارسال کردیم. بعد از تائید محتوا این بروشور را چاپ کردیم و اولین بروشور مربوط به فقر آهن در کشور بود و به سایر دانشگاه ها هم ارسال کردیم. سپس پمفلت پایش رشد کودکان را برای اولین بار تهیه کردیم که در آن توضیحاتی درباره رشد کودکان و منحنی های مربوط به آن بود. در زمینه های دیگر هم اقدام به تولید پمفلت کردیم که شاخص آن همان موارد فوق بود. بخاطر این فعالیت ها خانم دکتر شیخ الاسلام از من دعوت کردند که به تهران منتقل شوم.
دوره ای که در هلند دیدید مربوط به چه موضوعی بود و چطور برای شرکت در این دوره پذیرفته شدید؟
در آن زمان بهداشت جهانی وامی را به وزارت بهداشت داد برای گذراندن دوره های آموزشی که از سوی دفتر تغذیه وزارت این وام جذب شد و تعدادی از افراد برای گذراندن دوره های مربوط به تغذیه در کشورهای پیشرو در این امر، انتخاب شدند. انتخاب افراد هم به این شکل بود که بعد از شرکت یک دوره آموزشی در تهران، از ما خواستند که بمانیم و از یک شرکت دعوت کردند که امتحان زبان از ما بگیرد. من تمایلی برای شرکت در امتحان نداشتم ولی به اصرار دوستان در امتحان شرکت کردم، البته نمره امتحان زبان من چندان خوب نشد ولی چند ماه بعد تماس گرفتند که برای شرکت در دوره آموزشی انتخاب شدم. من پرسیدم که نمره زبانم که پائین بود چه می شود؟ ولی ظاهرا نمره زیان تنها یکی از مواردی بود که بررسی شده بود و فعالیت و توانمندی در کار اجرائی را هم مورد بررسی قرار داده بودند. به این ترتیب من و 5 نفر دیگر انتخاب شدیم که در دوره آموزشی در زمینه امنیت غذایی که در کشور هلند برگزار می شد شرکت کنیم.
اگر توصیه تغذیه ای برای خوانندگان این مصاحبه دارید بفرمایید.
پوکی استخوان یک بیماری خاموش و خطرناک است و در خانم ها سه برابر بیشتر از آقایان شایع است. این بیماری می تواند فرد را دچار شکستگی های استخوانی کند که اگر در سنین بالا اتفاق بیفتد بسیار مصیبت بار خواهد بود. اگر افراد بویژه خانم های بالای سن 50 سال یک سنجش تراکم استخوان انجام دهند در پیش بینی و کنترل این بیماری می تواند موثر باشد. نکته بعدی استفاده از شیر مادر در دوران شیرخواری و بعد هم استفاده از منابع کلسیم مانند شیر و لبنیات کم چرب به میزان توصیه شده در وعده های غذایی روزانه است. وقتی می گوییم یک غذا منبع است یعنی هم به راحتی خورده می شود، به راحتی ماده مورد نظر مثلا کلسیم آن به راحتی جذب شود، به راحتی تهیه می شود. فعالیت بدنی هم در کنترل پوکی استخوان بسیار موثر است. البته فعالیت بدنی که پاها فعال باشند و حداقل به مدت 40 دقیقه بطور روزانه انجام شود. نکته بعد استفاده مناسب از ویتامین D است.
مساله بعدی فقر آهن است. توصیه تغذیه در این مساله فقر آهن استفده از منابع گوشتی است بویژه در خانمها، که هفته ای حداقل دوبار از گوشت قرمز و بعد از سایر گوشت ها استفاده شود.
در مورد بد غذایی کودکان چه توصیه ای دارید؟
در مورد بچه ها تنوع غذایی بسیار مهم است. یا کودکی که شب دیر می خوابد و روز بعد باید صبح زود بیدار شود و به مدرسه برود، تمایلی برای خوردن صبحانه نخواهد داشت و صبحانه هم باید تنوع داشته باشد و مواد غذایی باید در شرایط سالم نگهداری شوند. گوشت ها منابع خوب پروتئین برای رشد کودکان هستند که با تنوع دادن به نوع گوشت مصرفی یا ظاهر آن مثل استفاده از گوشت چرخکرده، می توان کودکان را به استفاده از این منابع مهم غذایی علاقمند کرد. استفاده از چیپس، پفک و از این قبیل تنقلات برای سلامت و رشد کودکان بسیار مضر است. تنقلاتی که در گذشته استفاده می شد مثل خشکبار بسیار مفید بودند و اگر محاسبه کنیم چه بسا یک مشت خشکبار از یک بسته چیپس هزینه کمتری داشته باشد. کودکان به راهنمایی ما برای تغذیه نیازمند هستند.
در گذشته حجم مواد غذایی که استفاده می شد کمتر بود و در عین حال تحرک بدنی هم بیشتر بود بنابراین افراد چاق بسیار کمتر از حالا بودند. امروزه چاقی تبدیل به یک معضل شده است که ناشی از کم تحرکی و تغذیه نامناسب است.
مصاحبه و ویرایش: مارال صمصامی
