پوكي استخوان (استئوپروز) يا بيماري خاموش

روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی سمنان؛

به مناسبت 29 مهر ماه روز جهاني استئوپروز

پوكي استخوان (استئوپروز) يا بيماري خاموش

مقدمه  :

استخوان يك بافت زنده مي باشد كه از دو لايه تشكيل شده است: لايه داخلي و لايه خارجي. لايه داخلي ضخيم بوده و از شبكه هايي محكم تشكيل شده كه به آن نماي لانه زنبوري داده است. لايه خارجي به صورت لايه پوشاننده اي روي استخوان قرار گرفته و خونرساني و عصب رساني به استخوان از طريق اين لايه ميسر است. ساختمان استخوان به طور عمده از يك ماده پروتئيني به نام كلاژن و يك ماده معدني به نام فسفات كلسيم تشكيل شده است. در سن 30-25 سالگي افراد به حداكثر توده استخواني خود دست پيدا مي كنند. از اين پس با گذشت زمان و افزايش سن در يك فرد طبيعي با تغذيه كافي هر ساله حدود چهاردهم درصد از بافت استخوان كاسته مي شود، بدون اينكه مشكل پوكي استخوان بوجود آيد ولي اگر اين جريان طبيعي سريعتر اتفاق افتد، پوكي استخوان ايجاد مي شود.

پوكي استخوان (استئوپروز) چيست ؟

يك بيماري شايع استخواني است كه در آن توده استخواني به تدريج از بين مي رود و بدون اينكه علامت خاصي ايجاد كند، ممكن است با يك شكستگي در يكي از استخوانهاي بدن آشكار گردد. زماني كه فضاي مابين شبكه ها (لايه داخلي) به علت افزايش تخريب بافت استخواني و عدم جايگزيني آن به طور كامل بزرگ شوند به آن پوكي استخوان (استئوپروز) گويند. در اثر چنين تغييري، استخوان ضعيف شده و با كوچكترين ضربه دچار شكستگي مي شود. از دست دادن استخوانها به طور خاموش و بي سر و صدا اتفاق مي افتد و اغلب اوقات هيچ علامتي تا زمان رخ دادن شكستگي وجود ندارد.

بيشترين قسمت هايي از بدن كه دچار شكستگي مي شوند شامل ستون فقرات، استخوان هاي ران، مچ دست و انتهاي ساعد هستند.

عوامل مستعد كننده در ايجاد پوكي استخوان :

بطور كلي عواملي كه در ايجاد پوكي استخوان نقش دارند و از آنان به عوامل مستعد كننده نيز ياد مي گردد متعدد هستند. به عبارتي وجود اين عوامل فرد را در معرض خطر ابتلا به استئوپروز و شكستگي هاي ناشي از آن قرار مي دهد. اين عوامل خطر عبارتند از :

سن (با افزايش سن شانس ابتلا به پوكي استخوان بيشتر مي شود)، جنس (خانم ها بيشتر از آقايان به پوكي استخوان مبتلا مي شوند)، يائسگي، وراثت، نژاد (سفيدپوستان مستعدترند)، لاغري مفرط، بيماريهاي زمينه اي (بيماريهاي هورموني، بيماريهاي غدد و .... )، استفاده طولاني مدت از داروهاي حاوي كورتون (بيش از 3 ماه)، وجود سابقه فاميلي، استفاده طولاني مدت از داروهاي ضد تشنج، استفاده طولاني مدت از هپارين، بي تحركي طولاني مدت، اختلالات تغذيه اي، سيگار كشيدن، مصرف كم كلسيم در رژيم غذايي، مصرف الكل، مصرف بيش از حد قهوه، داشتن سابقه شكستگي، عوامل محيطي (افتادن مكرر، محروميت از نور خورشيد و ...).

بدين ترتيب آيا شما در معرض خطر پوكي استخوان هستيد؟

علائم بيماري پوكي استخوان :

پوكي استخوان را " بيماري خاموش " مي گويند زيرا ضعيف شدن استخوان ها علامت واضحي ندارد. اولين علامت آن شكستگي دردناك است كه با كوچكترين ضربه و يا حتي خودبخود اتفاق مي افتد. دليل هر شكستگي پوكي استخوان نيست ولي اگر يكي از علائم زير را مشاهده كرديد بايد به فكر پوكي استخوان باشيد :

• اگر قدتان نسبت به گذشته كوتاهتر شده است.
• اگر احساس مي كنيد ستون فقرات شما قوزدار شده است.
• اگر با ضربه خفيف يا افتادن ساده يا بدون علت دچار شكستگي شده ايد.

تشخيص :

قطعي ترين روش در تشخيص پوكي استخوان " اندازه گيري تراكم استخوان " مي باشد. براي اين منظور ميزان تراكم استخوان ران و ستون مهره ها با استفاده از دستگاه مخصوص اندازه گيري مي شود.

بديهي است تشخيص زودهنگام تاثير بسزايي در اين بيماري دارد و لذا با اقدامات لازم مي توان آنرا متوقف يا از پيشرفت آن جلوگيري كرد.

اصول پيشگيري از پوكي استخوان :

• شيوه زندگي و تغذيه مناسب براي داشتن استخوان هاي سالم، لازم و حياتي است. اگرچه كلسيم در تمام سنين براي استخوان لازم است و بايد در رژيم غذايي گنجانده شود ولي ويتامين D  نيز به همراه كلسيم در رشد و سلامت استخوانها، نقش ايفا مي كند. قرار گرفتن در معرض اشعه مستقيم آفتاب و استفاده از مكمل هاي ويتامين D، اين نياز را تامين مي كند.
• فعاليت هاي فيزيكي در دوران كودكي و نوجواني اثر مثبت در شكل گيري و تراكم استخواني دارد. ورزش در دوران ميانسالي و در افرادي كه دچار پوكي استخوان مي باشند نيز اثر زيادي در پيشگيري و افزايش تراكم استخوان دارد.
• علاوه بر موارد فوق ترك عاداتي چون مصرف نوشيدني هاي الكلي و سيگار را هم نبايد فراموش نمود.
• زمين خوردن در افراد مسن شايع است. بديهي است كه بايستي تغييرات مناسب و ايمن را در جهت بهسازي و يا آماده سازي محيط زندگي اين افراد انجام داد تغييراتي همچون پوشش مناسب كف حمام و دستشويي، نصب دستگيره ، وجود چهارپايه و صندلي در حمام و ... ، نصب نرده براي پله ها و ....

معاونت بهداشتي دانشگاه علوم پزشكي و خدمات بهداشتي درماني سمنان