کشف و توسعه داروهای جدید
پنجم شهريورماه زادروز دانشمند شهير ايرانی، محمد بن زکريای رازی فرصتی است مغتنم برای پرداختن به خدمات جامعه داروسازی و ارج نهادن به زحمات تلاشگران اين عرصه
به نام خدا
بی تردید یکی از ارکان مهم درمان بسیاری از بیماری ها دارو است. اگر چه سابقه دارودرمانی و مصرف دارو به دوران پیش از تاریخ -یعنی زمانی که انسان ها از گیاهان و مواد حیوانی به منظور تسکین و درمان بیماری ها استفاده می کردند- برمی گردد، با این حال پیشرفت های دارویی طی دهه های اخیر، دارودرمانی را متحول نموده است و بسیاری از بیماری هایی که زمانی کشنده بودند اکنون با استفاده از داروهای جدید به راحتی درمان می شوند. بیشتر داروهایی که امروزه مصرف می شوند، طی 100 سال گذشته و با به کارگیری روش های فارماکولوژیک و توکسیکولوژیک مختلف با هدف تولید داروهای موثرتر و کم عارضه تر کشف و توسعه یافته اند. آنچه در ادامه می خوانید خلاصه ای از مراحلی است که از کشف یا سنتز یک مولکول (بالقوه) دارویی تا تایید آن به عنوان یک داروی جدید طی می شود.
کشف (discovery)- مرحله نخست در توسعه یک داروی جدید، کشف مولکول های (بالقوه) دارویی می باشد. به این منظور از روش های مختلفی استفاده می شود از جمله تغییر در ساختار شیمیایی مولکول های دارویی شناخته شده، غربالگری (screening) فعالیت بیولوژیک ترکیبات طبیعی، شیمیایی، پپتیدها، اسیدهای نوکلئیک و سایر مولکول های آلی، فن آوری زیستی و استفاده از ژن ها برای تولید پپتیدها و پروتئین ها و طراحی و سنتز یک مولکول جدید بر پایه شناخت مکانیسم های بیولوژیک.
غربالگری (screening)- در مرحله دوم مولکول دارویی در سطح مولکول، سلول، عضو و کل بدن حیوان مورد ارزیابی قرار می گیرد تا ویژگی های مختلف آن تعیین گردد. این ارزیابی ها به اثرات فارماکولوژیک دارو بستگی دارد. به عنوان مثال داروهای ضدعفونت در برابر تعدادی از ارگانیسم های عفونت زا تست می شوند و داروهای کاهنده قند خون، از نظر میزان توانایی شان در کاهش قند خون مورد بررسی قرار می گیرند. علاوه بر این اثرات سمی قابل پیش بینی و غیر قابل پیش بینی و در برخی موارد اثرات درمانی شناخته نشده مولکول دارویی مشخص می گردد. این مرحله بارها با مولکول های مختلف تکرار می گردد تا مولکولی با ویژگی های مطلوب شناسایی شود.
آزمون حیوانی (animal testing)- مولکول های دارویی که از مرحله غربالگری عبور کرده اند باید پیش از شروع آزمون های بالینی، به دقت از نظر ایمنی و سمیت ارزیابی شوند. در این مرحله بسته به کاربرد دارو، سمیت حاد، تحت حاد، مزمن، تحت مزمن، اثر بر قدرت باروری، کارسینوژنیسیته و موتاژنیسیته آن مورد ارزیابی قرار می گیرد. هدف از این آزمون ها که در حیوانات آزمایشگاهی انجام می شود، تعیین مکانیسم سمیت مولکول دارویی و شناسایی سمیت بالقوه آن در انسان است.
آزمون بالینی (clinical testing)- پس از ارزیابی ایمنی مولکول دارویی، مطالعات بالینی در سه مرحله صورت می گیرد:
در مرحله اول که در تعداد کمی (100-20 نفر) از افراد داوطلبِ سالم انجام می شود، ارتباط بین دوز و اثر دارو بررسی و محدوده دوز مطمئن و غیرسمی آن مشخص می گردد. اندازه گیری پارامترهای فارماکوکینتیکی از قبیل جذب، نیمه عمر و متابولیسم دارو نیز در این مرحله انجام می شود. در صورتی که سمیت قابل توجهی از دارو انتظار رود (مانند داروهای ضد سرطان) در مرحله اول به جای افراد سالم از افراد مبتلا به بیماری مورد نظر (مبتلا به سرطان) استفاده می شود.
در مرحله دوم اثربخشی دارو در بیمارانِ داوطلب (200-100نفر) مورد مطالعه قرار می گیرد. این مرحله غالباً به صورت یک سویه کور (single blind) انجام می شود و علاوه بر داروی مورد بررسی از یک دارونما (فاقد ماده موثره دارویی) و یک داروی موثر قدیمی نیز استفاده می شود. در این مرحله بسیاری از داروهای مورد بررسی متوقف می شوند و تنها 25% از آن ها وارد مرحله سوم مطالعات بالینی می گردند.
در مرحله سوم ایمنی و اثربخشی دارو در تعداد بیشتری از بیمارانِ داوطلب (معمولاً هزاران بیمار) بررسی می شود. این مرحله به صورت دوسویه کور (double blind) و در شرایطی مشابه آنچه در آینده دارو در آن مصرف می شود، انجام می گیرد. مطالعات مرحله سوم معمولاً دشوار و هزینه بر است زیرا تعداد بیماران شرکت کننده و حجم اطلاعات جمع آوری و آنالیز شده در آن، زیاد است.
اگر نتایج مرحله سوم مطابق انتظار باشد، درخواستی مبنی بر صدور مجوز ورود داروی جدید به بازار تنظیم و به سازمان غذا و دارو ارسال می گردد. این درخواست شامل گزارشی از تمام مطالعات بالینی و پیش بالینی است که در طول 9-8 سال بر روی داروی مورد نظر انجام شده است. سرانجام سازمان غذا و دارو پس از چند ماه تا چند سال بررسی، در خصوص صدور مجوز داروی جدید تصمیم گیری می کند.
پس از ورود به بازار (post marketing)- در صورتی که داروی جدید تایید شود و اجازه ورود آن به بازار داده شود، مرحله پس از ورود به بازار آغاز می شود. این مرحله شامل پایش ایمنی داروی جدید در حین مصرف توسط تعداد زیادی از بیماران است. اهمیت این مرحله به این دلیل است که برخی از عوارض دارویی شیوعی در حد 1 در 10000 و یا کمتر دارند و یا تنها پس از مصرف طولانی مدت بروز می کنند، در نتیجه پیش از ورود دارو به بازار قابل شناسایی نیستند. اطلاعات این مرحله از راه های مختلف از جمله سیستم گزارش عوارض ناخواسته داروها جمع آوری و مورد ارزیابی قرار می گیرد. ارزیابی این اطلاعات می تواند منجر به ایجاد تغییراتی در مورد نحوه مصرف دارو و یا فراخوانده شدن دارو از بازار گردد. این مرحله مدت زمان مشخصی ندارد و تا زمانی که دارو در بازار وجود دارد، ادامه خواهد یافت.
دکتر نساء دائيان
کارشناس مرکز اطلاع رسانی داروها و سموم