ماه رمضان و ظروف يكبار مصرف

روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی سمنان؛

 امروزه بسیاری از ما ترجیح می دهیم که به جای استفاده از ظروف آشپزخانه، از ظروف یک بار مصرف جهت برگزاری مراسم های شادی و عزا و یا برای مسافرت استفاده کنیم و این به دلیل آنست که زحمت خود را برای شستن ظروف کم كرده و از اتلاف وقت جلوگيري كنيم . هنگام توزیع و پخش غذاي نذري به‌ ویژه در ماه های رمضان، محرم و صفر به ‌وفور از اين ظروف استفاده مي شود و اين در حالى است كه اغلب مردم ازخطرات و موارد استفاده هر كدام از اين ظروف‌ آگاهی و اطلاعات لازم را ندارند اگر بدانیم که استفاده بی رویه از بطری ها و ظروف پلاستیکی، چه خطراتی برای محیط زیست و حتی سلامت انسان ها دارد، شاید کمتر به از این گونه ظروف استفاده كنيم.

 مضرات ظروف پلاستيكي يكبار مصرف :

    اگرچه استفاده از ظروف يكبار مصرف تميز و بهداشتي در اماكن عمومي و مراكز عرضه مواد غذايي حساس به آلودگي ، امري ضروري است، ولي استفاده از ظروف پلاستيكي يكبار مصرف با مشكلاتي نيز همراه است .

    متخصصان تغذیه و سلامت معتقدند ؛ استفاده از ظروف یکبارمصرف پلاستيكي ( عموما پلی استایرن ) و بسیاری از ظروف کاغذی (به علت دارا بودن لایه ای از پلاستیک در رویه داخلی ظرف) موجب از بین رفتن ویتامین ها و پروتئین های موجود در غذا، ورود مواد سمی به غذا و تجمع این مواد سمی در بافت چربی بدن خواهد شد که بتدریج موجب مشكلات عصبي، کم شدن پلاکت‌ها و گلوبین، غیرعادی شدن کروموزوم‌ها، شیوع انواع سرطان‌ها و انتقال مواد خطرناک از طریق ژن ها از نسلی به نسل دیگر خواهد شد.

     در ساخت ظروف یك بار مصرف پلاستيكي، به منظور جلوگیری از شكنندگی ظروف، از موادي به نام پلاستی لایزر استفاده می‌شود. اگر در درون این ظروف آب جوش یا غذای داغ مانند آش ریخته شود، این مواد حل شده، وارد بدن می‌شوند و به دلیل داشتن تركیبات خاص منجر به بروز سرطان‌های مختلف ( کبد، ریه و پروستات)  می‌شوند. این خاصیت به خصوص در مورد ظروف یك بار مصرف شفاف كه درصد بالاتری از مواد سرطان‌زا را دارا هستند و در جامعه كاربرد بیشتری هم دارند، بسیار حائز اهمیت است.

    ظروف یکبار مصرف فومی سفیدرنگ که در بسیاری از رستورانها و ارگانهای اداری مورد استفاده قرار می گیرند مقاومت بیشتری نسبت به ظروف پلی استایرن شفاف دارند و تا دمای 70 تا 80 درجه مواد سمی آنها تجزیه نمی شود اما چنانچه غذای داغی با دمای بالاتر از 70 تا 80 درجه در این ظروف نگهداری شود و یا اینکه زمان نگهداری غذا در این ظروف بیشتر از 4 ساعت باشد اثرات سمی این مواد وارد مواد غذایی شده و بر سلامت انسانها تاثیر می گذارد.

   مشكلات زيست محيطي از ديگر آسيبهاي ظروف يكبار مصرف پلاستيكي است .انباشتن زباله های پلاستیکی در همه جای دنیا و بویژه در ایران تبدیل به یکی از معضلات زیست محیطی شده است. پلاستیک‌ها زمانی که وارد چرخه طبیعت می‌شوند، لایه محافظی به شکل عایق در دل خاک ایجاد می‌کنند و ۳۰۰ تا ۵۰۰سال طول می‌کشد تا تجزیه شوند. و طول عمر پسماند این مواد،آلودگی منابع زیرزمینی و خاکی را نیز در پی خواهد داشت و تا حد قابل توجهی باعث کاهش حاصلخیزی زمین کشاورزی می شود.

    به تازگی  مشکل بزرگتری در تولید ظروف یکبار مصرف پلاستیکی پیش آمده است و این مشکل همان بازیافت یا ساخت ظروف یکبار مصرف از زباله پلاستیکی غیر بهداشتی است که تولید این ظروف بیشتر در کارگاه های انجام می شود که هیچ مجوزی از نهادی رسمی ندارند و به دور از چشم مامورین بهداشت انجام می شود و ممكن است همراه با ساير مواد پلاستيكي آغشته به سموم و مواد شيميايي و ميكروبي خطرناك مخلوط شده و بازيافت شوند.

انواع ظروف يكبار مصرف پلاستيكي و كاربرد آنها :

     ظروف يكبار مصرف با توجه به نوع پلي‌مري كه در توليد آن بكار رفته ، انواع مختلفي داشته و هر يك كاربردهاي خاص خود را دارند . نام اختصاري مربوط به جنس اين ظروف در زير ظرف حك شده است كه قبل از هر گونه استفاده بايد به آن توجه نموده و بر اساس آن مورد استفاده قرار داد . در زير مهمترين آنها ذكر شده است.

 1  -  پلی اتیلن ترفتالات با نام اختصاري    (PET) که اغلب در بسته بندی نوشابه، آب معدنی و محصولات مشابه استفاده می گردد. برای نگهداری ترشیجات مخصوصا در مقابل نور خورشید و برای نگهداری و مصرف مایعات داغ به هیچ وجه توصیه نمی گردد

 2  -  پلی پروپیلن با نام اختصاري (PP) که  در ساخت ظروف يكبار مصرف كاربرد زيادي دارند . ظروف يكبار مصرف ساخته شده از پلي‌پروپيلن بهترين نوع براي نگهداري مواد غذايي داغ مانند آش و حليم ‌است و اين ظروف محدوديت‌ دمايي ندارند و مي‌توانند مواد غذايي با دماي 100 درجه سانتي‌گراد را هم تحمل كنند . اين ظروف در بسته بندی انواع پفک، چیپس و محصولات مشابه نيز کاربرد دارند .

3  -   پلی اتیلن با دانسیته بالا با نام اختصاري  (HDPE) و با دانسیته پایین با نام اختصاري (LDPE)  كه تاثیر گذاری کمتری بر روی موادغذایی داشته و در صنايع غذايي و بسته بندي كاربرد دارد .

4  -  پلی استایرن با نام اختصاري (PS) كه در ساخت انواع ظروف یکبار مصرف  فومی و غیر فومی مانند لیوان، بشقاب، ظروف دربدار یکبار مصرف و ...کاربرد دارند . ظروف پلاستيكي بي رنگ و شفاف ،از اين نوع مي باشند .این مواد از ترکیبات آروماتیک و سرطانزا محسوب می شوند که طبق هشدارهای کارشناسان در درازمدت تاثیرات مضری بر سلامتی انسان خواهند داشت . بيشتر ظرف ‌هاي موجود كه مواد غذايي در آن‌ها نگهداري مي‌شود، ظروف پلي‌استايرن هستند و ضمن دارا بودن محدوديت حرارتي، تنها دماي 65 درجه را تحمل مي‌كنند . در صورتي كه غذايي با دماي بالاتر از 65 درجه سانتي‌گراد به مدت بيش از 15 دقيقه در اين ظروف نگهداري شود، مواد شيميايي موجود در ظرف وارد مواد غذايي شده و اين مواد شيميايي در بافت‌هاي بدن ذخيره و می تواندباعث ایجاد سرطان ‌شوند.

    مجددا تاكيد مي گردد ، مصرف کنندگان ظروف یکبار مصرف باید به علامات اختصاری که در کف ظروف حک شده است مانند PP,PE یا PS و... توجه نمایند هر یک از این علائم نشانگر نوع مصرف و کاربرد ظروف یکبار مصرف است و تولید کنندگان ظروف بدینوسیله سعی در اطلاع رسانی به مصرف کنندگان از نظر نوع کاربرد ظروف دارند. توليد كنندگان ظروف مواد خوردني ، آشاميدني ، آرايشي و بهداشتي موظف به اخذ پروانه هاي بهداشتي از وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكي مي باشند . همچنين مواد اوليه مصرفي در توليد ظروف مذكور لازم است داراي تأييديه هاي بهداشتي باشند .

نکات مهم كه هنگام استفاده از ظروف پلاستیکی يكبار مصرف بايد به آنها توجه كرد  :

- پس از استفاده از لیوان های یکبار مصرف، آنها را بشکنید تا مجددا استفاده نشوند. در برخی موارد مشاهده می شود که برخی افراد سودجو، بدون توجه به عواقب و تاثیرات سوء این کار بر سلامت مردم، دست به این کار می زنند.

 - اگر می خواهید ظروف پلاستیکی ضخیم را که برای نگهداری انواع غذاها در یخچال استفاده می شود، در ماکروویو بگذارید، حتما به قابلیت این ظرف برای استفاده از آن در ماکروویو دقت کنید. برچسب مخصوص ماکروویو بر روی ظروفی که این قابلیت را دارند، حک می شود.

 - برای نگهداری آب در یخچال از بطری های پلاستیکی استفاده نکنید. سعی کنید از بطری های شیشه ای استفاده کنید، زیرا حداکثر آسیبی که به شما می رسانند شکسته شدن آنها است. علاوه بر این، به حفظ محیط زیست خود نیز کمک کرده اید.

 - استفاده مجدد از بطری آب، بدون اینکه قبل از استفاده مجدد آن را تمیز کنیم، بسیار خطرناک می باشد، زیرا باکتری هایی درون بطری وجود دارند که رشدونمو کرده و منجر به بیماری افراد می شوند. این امر در آب و هوای گرم بسیار شایع است، زیرا رطوبت و گرما سبب رشد سریع‌تر باکتری ها می شود.

 -  هنگام خريد ظروف يكبار مصرف ، حتما به شماره پروانه ساخت درج شده بر روی بسته بندی، علامت كف ظرف، نام شركت سازنده، مثلثي كه در آن نوع جنس پلي‌مر نوشته شده و علامت گرید غذایی ( قاشق و چنگال ) که در كف ظرف مورد نظر حك حرارتی  شده باشد توجه نماييد .

- ظروف یکبار مصرفی که از مواد دست دوم تهیه می شوند بیشترین اثر را بر سلامت انسانها دارند افزود: این ظروف از ظاهرشان که معمولا شکننده هستند و یا آنچه در آنها ضایعات و دانه های سیاه رنگ یا مواد رنگی مشخص می شود قابل تشخیص هستند اما مهمترین ویژگی این ظروف قیمت بسیار ارزان آنهاست که مردم باید بدانند این قیمت ارزان را در آینده با هزینه های هنگفت درمانی بایستی جبران کنند.

- ظرف شفاف به‌ علاوه غذای داغ مساوی ‌است با سرطان . ظروف یك بار مصرف بی‌رنگ و شفاف فقط برای غذاها و نوشیدنی‌های سرد مناسب هستند و نباید برای نوشیدنی‌ها و غذاهای داغ استفاده شوند. همچنین ظروف یك بار مصرف سفید رنگ و فوم دار برای مواد غذایی سرد، گرم و مرطوب مناسب هستند، ولی برای مواد غذایی داغ نباید استفاده شوند و استفاده از این ظروف مثلاً برای پیتزایی كه در دمای 140 درجه سانتیگراد طبخ می‌شود، توصیه نمی‌شود.

ظروف يكبار مصرف  گياهي :

بهترين راه براي پيشگيري از عواقب نامطلوب استفاده از ظروف پلاستيكي ، جايگزين كردي آن با ظروف يكبار مصرف گياهي است . این ظروف به دو دسته تقسیم می شوند که دسته اول صد در درصد تخریب پذیر بوده و مواد اولیه آنها منشاء غذایی داشته و از موادی مانند پروتئین ها و ساکارین ها تولید شده و قابل خوردن نیز هستند اما این ظروف در ایران تولید نمی شود. دسته دوم ظروفي هستند كه 30 تا 70 درصد تخریب پذیر هستند و قابلیت خورده شدن ندارند و منشاء آنها قالبا مواد نشاسته ای مانند ذرت، برنج، سیب زمینی و گندم است. اما این ظروف نیز به دلیل قابلیت حل شدن نشاسته در آب باعث تغییر رنگ و طعم آب به ویژه آب یا مواد آبکی که دمای بالایی دارند می شود بنابر این برای نگهداری طولاني مدت غذاهای آبکی و گرم  مناسب نیستند و بايد در موقع سرو مورد استفاد قرار گيرند . همچنین این ظروف که منشاء نشاسته ای دارند در معرض نور ، گرما و یا رطوبت در درازمدت کپک می زنند . با اينحال ، استفاده از اين ظروف كه بدون مضرات زيست محيطي و آسيب قابل توجهي بر سلامت  هستند ، بسيار مورد تاكيد است .

ظروف یکبار مصرف گیاهی در مدت 3-6 ماه در طبیعت تجزیه شده و به موادی سازگار با محیط زیست تبدیل می شوند، همچنین از بقایای آنها می توان در خوراک دام استفاده نمود . استفاده از پلیمرهاي گياهي هیچ محدودیتی نداشته و تمام انواع ظروفی که از پلاستیکهای معمول ساخته می شود با پلیمرهای گیاهی هم قابل تولید است، پلیمرهای گیاهی در مایکروفر قابل استفاده هستند و دمای 90 تا 100 درجه را براحتی تحمل می نمایند، در عین حال هیچ ماده سمی از آنها آزاد نمی شود. این در حالی است که در کشور ما میزان تولید ظروف گیاهی نسبت به ظروف پلاستیکی بسیار کم می باشد که پاسخگوی نیاز بازار نیست، لذا پس از اولويت اول كه ظروف گياهي مي باشد ، استفاده از ظروف شیشه ای با رعایت بهداشت فردی و ظروف کاغذی و یا استفاده از ظروف پلی پروپیلن با درصد سمیت کمتر و همچنین استفاده از ظروف پلی استایرن جهت مایعات با دمای کمتر از 65 درجه سانتیگراد راه حلهای مناسبی است که فعلا از سوی کارشناسان توصیه می گردد.

                                                                                                         فرجاد باطبي

                                                                                        مدير سلامت محيط و حرفه اي معاونت بهداشتي