روز جهانی تالاسمی (۱۸ اردیبهشت ماه)

 

روابط عمومي دانشگاه علوم پزشكي سمنان

 

 

 

 

تالاسمی نوعی ناهنجاری خونی اتوزومی مغلوب است که از نواحی مدیترانه‌ای منشأ می‌گیرد. ناهنجاری ناشی از تالاسمی در نتیجه ضعیف شدن و تخریب سلول‌های قرمز خون است. تالاسمی به دلیل جهش یا حذف ژن‌هایی ایجاد می‌شود که در تولید هموگلوبین خون نقش دارند. هموگلوبین پروتئینی در گلبول‌های قرمز است که وظیفه حمل اکسیژن را بر عهده دارد. افرادی که مبتلا به تالاسمی می‌باشند مقدار هموگلوبین و میزان گلبول قرمز کمتری در خون‌ خود دارند که منجر به کم خونی خفیف یا شدید می‌شود. گلبول‌های قرمز در افراد تالاسمی به صورت میکروسیستیک دیده می‌شوند. تالاسمی می‌تواند منجر به عوارض جدی شامل تجمع آهن، بد شکلی استخوان و بیماری قلبی- عروقی شود.

علائم و نشانه‌ها

افزایش مقدار آهن: افراد مبتلا به تالاسمی به دلیل خود بیماری و یا دریافت مکرر واحد‌های خونی ممکن است آهن اضافی در بدنشان داشته باشند. میزان اضافی آهن منجر به آسیب به قلب، کبد و سیستم اندوکرین می‌شود. سیستم اندوکرین شامل غددی است که هورمون‌های مورد نیاز برای تنظیم متابولیسم بدن را تولید می‌کنند. این نوع آسیب از طریق تجمع بیش از حد آهن مشخص می‌شود. تقریباً تمام بیماران مبتلا به بتاتالاسمی در صورتی که تحت درمان شلاته کردن آهن قرار نگیرند، تجمع آهن را تجربه می‌کنند که در برخی موارد می‌تواند کشنده باشد.

عفونت: افراد مبتلا به تالاسمی ریسک بالایی برای ابتلا به عفونت دارند. این مشکل مخصوصاً در صورتی که طحال برداشته شده باشد، بیشتر مشاهده می‌شود.

بد شکلی استخوان: تالاسمی می‌تواند با گسترده کردن مغز استخوان منجر به پهن‌تر شدن استخوان‌ها گردد. این امر ممکن است منجر به غیر طبیعی شدن شکل استخوان مخصوصاً در ناحیه صورت و جمجه شود. همچنین گسترده شدن مغز استخوان باعث می‌شود استخوان‌ها باریک و شکننده شوند و بنابراین ریسک شکستگی در استخوان‌ها افزایش یابد.

بزرگ شدن طحال: طحال در دفاع در مقابل عفونت‌ها کمک کرده و مواد ناخواسته‌ای نظیر سلول‌های آسیب دیده و پیر را فیلتر می‌‌کند. تالاسمی اغلب همراه با تخریب تعداد زیادی از سلول‌های قرمز خون است که حذف این سلول‌ها توسط طحال منجر به بزرگتر شدن طحال می‌شود. بزرگ شدن طحال می‌تواند باعث وخامت بیشتر آنمی و در نهایت منجر به کاهش نیمه عمر سلول‌های خون دریافتی شود.

کاهش رشد: آنمی می‌تواند منجر به کاهش رشد کودک شود. همچنین تالاسمی ممکن است باعث بلوغ دیر‌رس گردد.

مشکلات قلبی: مشکلات قلبی نظیر نارسایی قلبی ناشی از متراکم شدن قلب و ریتم قلبی غیر نرمال (آریتمی) می‌تواند در ارتباط با تالاسمی باشد.

دلیل ابتلا به تالاسمی

الگوی ارثی تالاسمی، اتوزومی مغلوب می‌باشد. هر دو تالاسمی آلفا و بتا اغلب به صورت اتوزومی مغلوب به ارث می‌رسند اما مواردی نیز گزارش شده است که در آن، تالاسمی آلفا و بتا به شکل غالب به ارث رسیده‌اند. اولین گزارش مربوط به شکل غالب بیماری مربوط به یک خانواده ایرلندی بوده است. برای شکل‌های مغلوب اتوزومی در این بیماری، هر دو والد باید ناقل باشند تا فرزندشان به این بیماری دچار شود. اگر هر دو والد صفت هموگلوبینوپاتی را داشته باشند، در هر بارداری ۲۵% احتمال دارد که کودک مبتلا به تالاسمی شود. مشاوره ژنتیک و انجام تست ژنتیکی برای خانواده‌هایی که آلل تالاسمی را دارند، توصیه می‌شود.

تخمین زده می‌شود که حدود ۸۰ -۶۰ میلیون نفر در سراسر جهان آلل بتا تالاسمی را داشته باشند.

تکامل

از نظر تکاملی، دارا بودن یک تک ژن و نه هر دو ژن برای تالاسمی می‌تواند فرد را در برابر مالاریا محافظت کند و بنابراین یک مزیت محسوب می‌شود.

همچنین افراد مبتلا به بتاتالاسمی هتروزیگوت (ناقل)، در مقابل بیماری‌های قلبی مصونیت دارند.

پاتوفیزیولوژی

به طور طبیعی، هموگلوبین بالغین (HbA) معمولاً متشکل از ۴ زنجیره شامل دو زنجیره آلفا و دو زنجیره بتا می‌باشد که به شکل تترامر در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. بیماران مبتلا به تالاسمی به دلیل داشتن نقص در زنجیره گلوبین آلفا یا بتا، سلول‌های قرمز غیر‌‌ طبیعی تولید می‌کنند.

تالاسمی بر این اساس که کدام زنجیره مولکول هموگلوبین دچار مشکل شده است، دسته‌بندی می‌شود. در آلفا تالاسمی، تولید زنجیره گلوبین آلفا دچار مشکل شده در حالی که در بتا تالاسمی تولید زنجیره بتا گلوبین دچار مشکل شده است.

آلفا تالاسمی

آلفا تالاسمی شامل ژن‌های HBA1 و HBA2 است که به صورت مغلوب مندلی به ارث می‌رسند. آلفا تالاسمی منجر به کاهش تولید آلفا گلوبین می‌شود که کمبود این زنجیره می‌تواند باعث ایجاد مقدار اضافه زنجیره بتا در بالغین و مقدار اضافه زنجیره گاما در نوزادان شود. این مقدار اضافه زنجیره بتا تترامرهای بی ثباتی ایجاد می‌کند که منحنی توزیع اکسیژن غیر طبیعی دارند.

بتا تالاسمی

بتا تالاسمی در نتیجه جهش در ژن HBB بر روی کروموزوم ۱۱ ایجاد می‌‌شود و به صورت اتوزومی مغلوب به ارث می‌رسد. شدت بیماری وابسته به ماهیت جهش است. در صورتی که هیچ زنجیره بتایی تولید نشود جهش بتا تالاسمی ماژور یا ۰ β است که شدیدترین نوع بتا تالاسمی می‌باشد. چنانچه برخی از زنجیره‌های بتا تشکیل شوند به عنوان +β یا بتا تالاسمی متوسط شناخته می‌شود. در هر دو مورد، مقدار اضافه‌ای از زنجیره آلفا وجود دارد اما این زنجیره‌ها تشکیل تترامر نمی‌دهند بلکه به غشای گلبول‌های قرمز متصل می‌شوند که باعث آسیب به غشاء و در غلظت‌های بالاتر ایجاد تجمع‌های سمی می‌گردند.

کنترل تالاسمی

تالاسمی مینور یا خفیف: افراد دارای آلل تالاسمی، بعد از تشخیص اولیه نیاز به مراقبت‌های پزشکی و پیگیری درمانی ندارند. البته باید به افرادی که آلل بتا تالاسمی دارند هشدار داد که ممکن است شرایط آن‌ها به عنوان آنمی و فقر آهن اشتباه تشخیص داده شود و لازم است که از مصرف مکمل‌های آهن اجتناب کنند. همچنین برای تمام افرادی که آلل اختلالات ژنتیکی دارند انجام مشاوره توصیه می‌شود.

تالاسمی ماژور یا شدید: افراد مبتلا به تالاسمی شدید نیازمند درمان پزشکی می‌باشند. دریافت خون از اقدامات اولیه‌ای است که در افزایش طول عمر افراد مبتلا مؤثر خواهد بود.

داروها

دریافت چندین واحد خون می‌تواند منجر به افزایش میزان آهن شود. این آهن اضافی مرتبط با تالاسمی ممکن است از طریق درمان شلاته سازی با داروهای دفروکسامین (Deferoxamine)، دفریپرون (Deferiprone) یا دفراسیروکس (Deferasirox) درمان شود.

• دفروکسامین تنها به صورت تزریق روزانه مؤثر است که این امر استفاده از آن را در بلند مدت مشکل می‌سازد. مزیت این دارو ارزان بودن و ایمنی استفاده در بلند مدت است. تأثیر سوء آن واکنش‌های اولیه پوستی در اطراف محل تزریق و ریزش مو است.
• مزیت دفراسیروکس، خوراکی بودن آن است. عوارض جانبی شایع آن شامل حالت تهوع، استفراغ و اسهال می‌باشد. این دارو برای همه افراد مؤثر نیست و احتمالاً برای افرادی که مشکلات قلبی جدی مرتبط با مقدار اضافه آهن دارند، مناسب نخواهد بود. هزینه این دارو نیز بالا است.
• دفریپرون به شکل خوراکی مصرف می‌شود و از عوارض شایع آن حالت تهوع، استفراغ و اسهال می‌باشد. به نظر می‌رسد که این دارو در شرایطی که قلب دچار مشکلات جدی است، مؤثر باشد.

پیوند مغز استخوان

پیوند مغز استخوان ممکن است به عنوان یک گزینه درمانی در افراد جوانی که اهداء کننده‌های HLA ( آنتی‌ژن لکوسیت انسانی) یکسانی برایشان وجود دارد، پیشنهاد شود. میزان موفقیت این روش ۸۰% تا ۹۰% می‌باشد. احتمال مرگ و میر در این عمل حدود ۳% است.

اگر فرد مبتلا، اهداء کننده HLA یکسان و سازگاری نظیر آنچه که شیوه قبل به آن نیازمند است نداشته باشد، یک متد درمانی متفاوت به نام پیوند مغز استخوان (BMT) از مادر به کودک انجام می‌شود. این روش در سال ۲۰۰۲ توسط دکتر پترو سودانی اختراع شد. نتایج این عمل سه دسته‌اند: رهایی از تالاسمی با احتمال ۷۰%، رد پیوند با احتمال ۲۳% و مرگ و میر با احتمال ۷%. بهترین نتایج در افراد بسیار جوان مشاهده می‌شود.

منابع

en.wikipedia.org/wiki/Thalassemia

Cianciulli P, “Treatment of iron overload in thalassemia”, Pediatr Endocrinol Rev 6 (Suppl 1), pp. 208–۲۱۳, ۲۰۰۸٫ PMID 19337180.

“Thalassemia Complications”, Thalassemia, Open Publishing, Retrieved 27 September 2011.