استان سمنان با مساحت 97491 کیلومتر مربع هفتمین استان پهناور کشور با جمعیتی برابر 636000 نفر می باشد .
این استان از نظر وسعت 4 برابر استان تهران است استان سمنان هم اکنون دارای هشت شهرستان است که عبارتند از : سمنان ، شاهرود ، دامغان ، گرمسار ، مهدیشهر ، آرادان ، میامی و سرخه که از شمال به استان های خراسان شمالی، گلستان و مازندران و از جنوب به استان های یزد و اصفهان از مشرق به استان خراسان رضوی و از مغرب به استان های تهران و قم محدود است.
استان سمنان در دوران باستان بخشی از چهاردهمین ایالت تاریخی ورن (ورنه) از تقسیمات شانزده گانه اوستایی بود.برخی از دانشمندان این ایالت را گیلان فعلی می دانند ولی قدر مسلم این که ورن یا ورنه متشکل از صفحات جنوبی البرز و خوار شمال سمنان، دامغان، خوار, دماوند، فیروزکوه، شهمیرزاد، لاسگرد، ده نمک و آهوان، قوشه، ویمه و نقاط کوهستانی مازندران بوده است
مهمترین اقوام ساکن در استان سمنان علاوه بر فارسها، ترکها (گروههای ایلی اصانلو، پازوکی، نفر، باصری، قشقایی و ...)، عربها (عرب عامری، عرب معصومی، عرب سرهنگی، عرب درازی، کتی، سیدهای طباطبایی و ...)، طبریها (الیکایی یا علیکایی)، لرها (هداوند)، کردها و گیلکها میباشند.
از میان اقوام مستقر در استان سمنان، سنگسریها، پروریها و افتریها و نمونههایی از این قبیل، اقوام بومی استان میباشند که از گذشتههای دور (قبل از اسلام) به این سرزمین آمده و در آن ساکن شدهاند. گروهی دیگر همچون ایلها و طوایف الیکایی، اصانلو، هداوند، عرب درازی و کتی گروههایی هستند که در زمان فرمانروایی حکام و سلاطین به منظور ایجاد سدی برای شرق و نواحی جنوب کشور از تجاوزات مکرر سواران ترکمن، به این ناحیه کوچ داده شدهاند.
براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 جمعیت این استان 631218 نفر بوده و جالب توجه این که این استان پهناور، کمتر از یک درصد جمعیت کشور را در خود جای داده است .
آب و هوای استان سمنان، به طور کلی تحت تأثیر جریانهای هوایی گرم و خشک دشت کویر قرار دارد ولی عواملی چون دوری از دریا، جهت و امتداد کوهها، ارتفاع مکان و وزش بادها نیز در آب و هوای این استان مؤثر میباشند. در این استان سه نوع آب و هوا را میتوان مشخص کرد:
* قسمت شمالی استان شامل شاهرود، دامغان، مهدیشهر (سنگسر) و شهمیرزاد دارای آب و هوای نسبتاً سرد و خشک در زمستان و معتدل در تابستان میباشد.
* قسمت جنوبی استان شامل گرمسار و جنوب شهرستان سمنان، آب و هوای کویری و نسبتاً گرم و خشک در تابستان و سرد و خشک در زمستان دارد.
* شمال شرقی استان سمنان (دشت میامی و حسینآباد کالپوش) دارای آب و هوای نسبتاً سرد و مرطوب در زمستان و معتدل و مرطوب در تابستان است.
ميانگين درجه حرارت سالانه شهر سمنان 17/8، شاهرود 14/1 و گرمسار 17/5 درجه سانتىگراد است. با توجه به اين ارقام، سردترين شهر شاهرود و سپس دامغان و گرمترين شهر، سمنان و سپس گرمسار است. ميانگين حداکثر مطلق درجه حرارت در ماههاى تير و مرداد که گرمترين ماههاى سال در استان سمنان است، به 25 درجه سانتىگراد و ميانگين حداقل درجه حرارت در ماههاى دى و بهمن که سردترين ماههاى سال استان است به 11- درجه سانتىگراد مىرسد. همچنين اختلاف حداکثر مطلق درجه حرارت بين گرمترين و سردترين ماههاى سال به 31 درجه سانتىگراد مىرسد.
در استان سمنان، نزولات جوى بسيار کم و غالباً به صورت باران و در فصول سرد سال میبارد که ميزان آن به طور متوسط به 145 ميلىمتر در سال مىرسد. با توجه به اين که ميزان رطوبت نسبى با بارندگى نسبت مستقيم دارد، لذا ميزان رطوبت از غرب به شرق استان و از جنوب به شمال افزايش مىيابد. به طورى که درصد رطوبت نسبى در شاهرود 49 و در گرمسار 40 درصد است. شاهرود در ميان شهرستانهاى استان شاهرود با 161/1 ميلىمتر بارش سالانه بيشترين و دامغان با 120/2 ميلىمتر کمترين ميزان بارندگى را دارند. همچنین متوسط تعداد روزهای یخبندان در طول سال در حدود 48 روز میباشد.
استان سمنان در دامنه های جنوبی سلسله جبال البرز قرار گرفته که به تدریج از شمال به جنوب از ارتفاع آن کاسته شده و به کویر نمک منتهی می گردد و مهمترین آن عبارتند از :
1- رشته کوههای البرز با ارتفاع متوسط 3200 متر که چون حصاری این منطقه را از استان مازندران جدا میسازد و قله معروف آن «نیزوا» در شمال مزرعه اورپلنگ و شمال غربی شهمیرزاد واقع شده است.
2- رشته کوه البرز در شاهرود، این قسمت از البرز منبع اصلی رودها و قناتهای این منطقه میباشد. در قسمت جنوبی این رشته اصلی، کوههای کمارتفاع موازی با رشته اصلی کشیده شده که آنها نیز با نزدیک شدن به دشت کویر (=کویر مرکزی)، کمارتفاعتر میشوند. مهمترین قلههای این ارتفاعات قله خوش ییلاق با ارتفاع 2802 متر، قله خیاشک با ارتفاع 2670 متر و قله ابر با ارتفاع 2630 متر میباشند.
3- در شمال دامغان رشته کوههایی به نام سفیدکوه قرار گرفته که تا شاهکوه امتداد دارند. در حدّفاصل بین دامغان و سمنان شاخهای از سفیدکوه جدا شده به طرف کویر نمک امتداد مییابد که کوههای آن سلطان شاهرخ و پنجکوه میباشند.
4- کوههای شمال گرمسار که رودخانه حبلهرود آن را بریده و به دو قسمت تقسیم کرده است. این کوهها مانند حصاری در شمال شهر گرمسار قرار گرفته است. مهمترین ارتفاعات آن سوُلَک، سَرحُر و کَلَرز میباشد.
رودهای استان سمنان از دامنههای جنوبی رشته کوه البرز سرچشمه گرفته و اغلب به دشت کویر میریزند. جهت جریان این رودها از شمال به جنوب میباشد. این رودها در سرچشمه معمولاً آب شیرین و گوارا دارند ولی با عبور از نمکزارها و زمینهای گچی، شور شده و دارای املاح زیادی میشوند. طول این رودها معمولاً کوتاه است زیرا که فاصله میان کوهستان تا دشت کم است.
رودخانه سفيدرود :
رودخانه سفيدرود يکی از سرشاخههای رود تجن است که از چند رودخانه فرعی تشکيل شده و به طرف شمال شرق جريان میيابد. آبراهههای اصلی تشکيل دهنده سفيدرود عبارتند از آبرود، سياه رودبار، تويسن دره و آبراهه شلی. رودخانه سفيدرود پس از پيوستن به اين آبراههها، توان آبی قابل توجهی پيدا میکند که پس از آبياری مزارع حاشيه رودخانه، به طرف تجن جاری میشود.
رودخانه تاش (=شاهرود):
این رودخانه از کانونهای آبگیر شاهکوه و شاهوار حدّفاصل تاش و مُجن سرچشمه گرفته و دارای ویژگیهای رودهای فصلی است. این رود پس از دریافت چندین شاخه فرعی در ناحیه کوهستانی و پس از مشروب کردن اراضی پشت بسطام و زیراستاق، به سوی کویر نمک میرود. گذرگاه سابق این رود از داخل شهر بوده ولی در حال حاضر از سمت شرقی شهر عبور میکند.
رودخانه کالشور:
این رودخانه از کوههای شمال شرقی میامی (کوه چاه بید) سرچشمه گرفته و پس از گذشتن از شمال میامی از زیر پل ابریشم وارد کویر میگردد.
رودخانه چشمه علی:
این رود از درههای جنوبی شاهکوه گرگان سرچشمه گرفته و به دشت کویر منتهی میشود.
خشکرود دریان: این رود از ارتفاعات شمالی قوشه سرچشمه میگیرد و از کنار روستای آمروان عبور کرده و به دشت کویر وارد میشود.
رودخانه گل رودبار:
این رودخانه از ارتفاعات شمال شهمیرزاد سرچشمه گرفته و در نزدیکی شهرستان مهدیشهر با دریافت شعبههای ده صوفیان و شهمیرزاد حوضه وسیعی را مشروب میسازد. در شمال روستای درجزین، شعبات دیگری به آن پیوسته و پس از گذشتن از غرب سمنان به دشت کویر منتهی میگردد. حاشیههای بالادست این رودخانه در بهار و تابستان به عنوان گردشگاه مورد استفاده قرار میگیرند.
رودخانه حبلهرود:
حبلهرود پرآبترین رودخانه جنوب البرز در استان سمنان و از رودخانههای دائمی استان به طول 240 کیلومتر میباشد که از دامنه کوههای سایو و شاه محمد قله و هما در 30 کیلومتری شمال شرقی شهرستان فیروزکوه در استان تهران سرچشمه میگیرد و به نام رودخانه گورسفید به سوی دامنه شمالی کوه ماراب جاری میگردد بنابراین حوضه آبریز اصلی آن در خارج از استان سمنان واقع شده است. این رود منبع اصلی آب کشاورزی شهرستان گرمسار بوده و تأثیر مهمی در اقتصاد و آبادانی منطقه دارد. حبلهرود پس از آبیاری گرمسار، به دشت کویر منتهی میشود. این رود دارای شاخههای شور و شیرین متعددی است. از شعبات مهم این رود نمرود و رشید سلطان است که اولی دارای آب شیرین و دومی دارای آب شور است. بیش از نیمی از آب حبلهرود توسط نمرود تأمین میشود.
رودخانه ایوانکی:
این رود در فصول بارندگی سیلابهای جمع شده را به دشت کویر میرساند.
رودخانه احمدآباد:
این رودخانه در 90 کيلومتری بيارجمند در پشت روستای احمدآباد جريان دارد. منبع آب آن چشمههای گستردهای است که در کف بستر میجوشند. اين رودخانه در زمينهای کمشيب جريان دارد که دشتی از ماسههای روان آن را دربر گرفتهاند. عمق اين رودخانه در بعضی از نقاط به حدود 2 متر میرسد و در بعضی از نقاط مسير جريان به صورت آبشار دیده میشود. در کف بستر رودخانه گياهان آبزی به چشم میخورند.
سایر رودهای استان سمنان عبارتند از: نیآباد، مجن، دامغانرود، مسیل فیخار، مسیل تویهدروار، مسیل امامزاده عبدالله و تنگه ایج، مسیل زیان (زیوان)، مسیل سرخه، مسیل آبگرم، مسیل زردتول.
غار دربند :
غار دربند در منطقه نمونه گردشگری دربند شهرستان مهدیشهر در فاصله 1 کیلومتری میدان ولایت در شمال شهرستان مهدیشهر قرار دارد. دهانه غار در کمرکش کوه سنگی زیبایی رو به مشرق قرار گرفته و دره وسیع و سرسبز دربند در زیر آن گسترده شده است. ورودیِ غار به عرض 75/2 متر و ارتفاع آن 35/1 متر است و روی پلهای به ارتفاع 5/2 متر قرار دارد. جلوی دهانه غار مسطحه نسبتاً بزرگی است که با سنگچین دهانه آن را بستهاند و در موقع نبودن خطر از آن استفاده میکردهاند. پس از عبور از دهانه دالانی به طول 24 و عرض 3 متر دیده میشود و مانند گلو، بین دهانه و تالار غار قرار گرفته است. انتهای گلو به تدریج کوتاه شده تا این که به دهانهای به به ارتفاع 80 سانتیمتر میرسد. بنابراین تنها دلیل وجود آثار و استخوان حیوانات بزرگ از قبیل اسب و گاو و ... در داخل غار این است که به وسیله حیوانات درنده به آنجا کشانیده شدهاند. در کنار دهانه، آثار سنگچین محکمی به چشم میخورد که قسمتی از آن ریزش کرده است. این سنگچین به منظور مسدود ساختن شکافی است که از کنار دهانه به داخل غار راه دارد و ساکنان و پناهندگان غار برای جلوگیری از نفوذ دشمنان آن را بستهاند. پس از گذشتن از دهانه مذکور، محوطه داخلی غار دیده میشود که نسبتاً ساده و بدون پیچ و خم است. فضای غار به صورت تالار تقریباً بیضی شکل است به طول 91 متر و عریضترین قسمت آن 36 متر و بلندترین نقطه سقف آن به 20 متر میرسد. ساختمان غار از نظر زمینشناسی مربوط به دوران سوم و از نوع سنگهای رسوبی است که به مقدار فراوان آهک و املاح دارد و از این رو سراسر آن پوشیده از ستونهای بزرگ و زیبای استالاگمیت بوده و از نظر دکوراسیون یکی از زیباترین و تماشاییترین غارهای ایران است و میتوان بلندترین ستون استالاگمیت را که تاکنون در غارهای ایران مشاهده شده در آنجا دید. این ستون به ارتفاع 12 متر و قطر متوسط 85/2 متر میباشد که به طرز سحرآمیزی در وسط غار بالا رفته است. متأسفانه کمتر نقطهای در این غار میتوان یافت که به ضربِ آلاتِ برنده و یا رنگ و ذغال و ... کنده و منقش نشده باشد. پیکره زیبای ستونها تماماً با مساحی و یادبود بینندگان آلوده شده و به طور چشمگیری از جلوه و زیبایی آنها کاسته شده است. ستونهای عظیم و سنگین و تخته سنگهای بزرگ که در گوشه و کنار غار پراکنده است حکایت از زمینلرزههای سهمناک گذشتههای دور دارد. کف غار سنگلاخ و دارای پستی و بلندیهای زیاد است و در اثر رطوبت هوا قسمت زیادی از آن را گِل لغزندهای پوشانیده که عبور از آن بیخطر نیست. از دیدنیهای این غار، حوضچه آب صاف و کوچکی است که آب آن از نظر آشامیدنی مناسب نیست و به مقدار زیادی املاح دارد. هوای غار نسبتاً خنک میباشد و در قسمت انتهایی به 15 درجه سانتیگراد میرسد و به طور متوسط 10 درجه با هوای بیرون اختلاف حرارت دارد.
غار شیر بند:
غار شیر بند در حدود 12 کیلومتری شمال شرق دامغان در روستای جزن قرار دارد. این غار یکی از زیباترین غارهای ایران است که حدود 800 متر طول دارد. دهانه غار شیر بند در کمرکش کوهی صخرهای که از بستر رودخانه 50 متر ارتفاع دارد قرار گرفته است. داخل این غار که در یک رشته فلات آهکی قرار گرفته، قندیل و ستونهای زیبای آهکی به رنگ و اندازههای مختلف از سقف غار آویزان است. زمینشناسان قدمت سنگها و ستونهای این کوه و غار را به 150 تا 190 میلیون سال قبل نسبت میدهند. در دیوارههای غار در اثر رسوب کربنات کلسیم محلول در آب، اشکال سفید و بسیار زیبایی همانند گچبریهای کاخها و منازل به صورت گُلِ کلمی و اجتماع بلورهای سوزنی شکل مناظر جالب توجه و زیبایی را به وجود آورده است. دهانه ورودی غار حدود 1 متر ارتفاع دارد به طوری که برای ورود باید چهار دست و پا وارد شد. بعضی از قسمتها بسیار تنگ است و باید از بین صخره سنگهای آهکی به صورت سینهخیز حرکت کرد و بعضی از قسمتها بسیار وسیع و با ارتفاعی حدود 30 تا 40 متر است. هوای داخل غار خنک و مرطوب و بسیار ساکن و در قسمتهای تحتانی غار مقدار اکسیژن کمتر است. سقف و کف غار آهکی بوده و بر اثر گذشت زمان و فرسایش، در سقفها و دیوارهها، قندیلهای بسیار بزرگ و زیبایی تشکیل شده که منظره منحصر به فردی در غار به وجود آورده است. قسمتهای داخلی غار وسیعتر شده و به چند شاخه تقسیم میشود. در برخی قسمتها قندیلهای زیبایی به چشم میخورد که از روی آنها آب روی زمین میچکد. این غار زیبا و شگفتانگیز بسیاری از غارنوردان را به سوی خود جذب میکند.
غار افتر :
این غار یكی از بزرگترین غارهای آهكی است. در این غار محصولات لبنی دامداران افتر كه دوره ییلاق را در گورسفید، طارم، كلارخان، افتر و امامزاده عبدالله سپری میكنند، نگهداری میشود. ظرفیت این غار حدود 2 هزار جلد محصولات لبنی است. طول این غار 302 متر و عرض آن حدود 12 متر است و ارتفاع آن از 40 سانتیمتر تا 5 متر متغیر است. در این غار گونههای جانوری مشاهده نمیشود ولی در دامنه بیرون غار، چند گونه گیاهی بومی از خانواده گندمیان، گون، كلاه میرحسن، اسپند، اسپرس كوهی، زرشک و ... وجود دارد. این غار از گذشته به عنوان یخچال طبیعی برای حفظ محصولات دامی مورد استفاده اهالی بوده و در بین اهالی به «مغار افتر» معروف است. وجود تخته سنگهای گچ و آهک، سكوهای مناسبی برای قرار دادن پوست احشام فراهم كرده است
غار نمکی:
غار نمکی که به غار نفت دره معروف است، در کوه اژدهای گرمسار واقع است و بر اثر سیلابهاو شسته شدن صخرههای نمکی به وجود آمده است. این غار بنا به نظر برخی زمینشناسان، در دوره دوم زمینشناسی به وجود آمده است و انواع استالاکتیت و استالاگمیت در این غار وجود دارد. هوای درون غار به لحاظ عبور از درون لایههای نمکی، بسیار تمیز و سالم است و در فصل تابستان علیرغم گرمای هوا، داخل غار سرد است. در برخی از قسمتهای غار ارتفاع از قدّ یک انسان معمولی کوتاهتر است. برای عبور از غار نیاز به کفش مناسب و چراغ قوه میباشد.
زبان در استان سمنان :
به دلیل این که مردم استان سمنان به گویشهای مختلفی سخن میگویند، این استان به جزیره لهجهها معروف است. زبان رسمی مردم استان سمنان مانند همه ایرانیان فارسی دری (پهلوی) است اما به لحاظ گستردگی و تحولات عوامل جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی، از تعدد و تنوع گویشها و لهجههای خاصی برخوردار است. گویش سمنانی مرتبط با زبانهای ماد و پارت است و لهجههای اطراف به 5 دسته تقسیم میشوند که عبارتند از سمنانی، سنگسری، شهمیرزادی، لاسجردی و سرخهای که در این میان گویش سمنانی از همه قدیمیتر است و شناخت اصول و قواعد و نیز تهیه دستور صرف و نحو کامل، دقیق و صحیح آن کار بسیار دشواری است. گویش سمنانی یکی از دسته زبانهای ایرانی غربی است که در ادوار باستان در بخش شمال غربی ایران رواج یافته و هم اکنون نیز در بین مردم شهر سمنان رایج است. این گویش به سبب پیشینه تاریخی، قواعد دستوری ویژه و نفوذناپذیری در طول قرون گذشته از دیرباز در کانون توجه برخی پژوهشگران و زبانشناسان بوده است. این گویش چنان با سایر گویشهای ایرانی تفاوت دارد که شاید بتوان بدون تحصیل و اطلاع قبلی تمام گویشهای ایرانی مانند مازندرانی، یزدی، اصفهانی و ... را متوجه شد اما وقتی اهل سمنان به زبان خود سخن میگوید، مطلقاً از آن چیزی دریافت نمیشود.
از آنجا که تلفظ کلمات در هر محله از شهر سمنان متفاوت میباشد، بنابراین تلفظ اهالی محله اسفنجان سمنان بنا به قدمت دیرینه آن محله، پایه کار آوانوشت اصطلاحات و مثلها بین محققین قرار گرفته است که تفاوتهای تلفظی واژهها ناشی از تفاوت آوایی میان محلههاست.
در شاهرود بومیان اصیل علاوه بر زبان فارسی، به گویش شاهرودی نیز سخن میگویند. گویشهای دیگر شهرستان شاهرود مربوط به گروههای انسانی مهاجر است. مهاجران آذری و ترکهای منطقه کالپوش و روستای اَبر، به زبان ترکی سخن میگویند. بلوچهای منطقه کالپوش و کردهای منطقه پل ابریشم نیز به گویش بلوچی، کردی و بجنوردی صحبت میکنند ولی به زبان فارسی آشنایی کامل دارند. عربهای مهاجر خوزستان و کردهای مهاجر عراقی نیز از زبان مادری خود در جمع خانواده بهره میبرند. آن دسته از مهاجران عرب که در سدههای قبل به منطقه کوچ کردهاند، امروزه همگی تنها به زبان فارسی سخن میگویند. بنابراین در هر یک از مناطق، اهالی زبان فارسی را به لهجه محلی خاص خود بیان میکنند. بر این اساس لهجههای مردمان شهرستانهای شاهرود و میامی و نقاطی مانند شهر کلاته خیج، مجن، بسطام، فرومد، طرود، بیارجمند، خوارتوران و ...، به راحتی قابل تشخیص است.
زبان مردم شهرستان دامغان نیز گونهای از زبان اصیل فارسی است که با لهجه خراسانی پیوستگی دارد. این گویش در تمامی مناطق این شهرستان یکسان تکلم نمیشود. در مناطق شمالی شهرستان دامغان (به جز شهر دیباج)، به دلیل همجواری با استان مازندران با اندک تفاوت، مردم به لهجه مازندرانی سخن میگویند. روستاهای جنوبی حاشیه کویر (به جز روستای کوه زر)، تحت تأثیر مناطق مرکزی ایران بوده و به فراوانی لغات و واژههای آن مناطق را در تکلم آنان میتوان دید. زبان روستاهای شرقی دامغان به گویش شاهرودی نزدیک است.
زبان و لهجه محلی متداول در بین گرمساریها و آرادانی ها لهجه رازی است که با اندکی تفاوت، اهالی نواحی اطراف تهران، ری، شمیران و ورامین نیز به آن صحبت میکنند اما ساکنان شهرها و روستاهای مناطق کوهستانی البرز با لهجهای آمیخته از لهجههای رازی و مازندرانی سخن میگویند. از زبانهای محلی دیگر شهرستان گرمسار میتوان به مواردی چون ترکی که اقوام اصانلو و پاژوک با آن صحبت میکنند. زبان اصانلو شبیه ترکی زنجانی و زبان اقوام پازوکی شبیه ترکی آذربایجانی است. اقوام الیکایی نیز به زبان محلی مخصوص خود تکلم میکنند.
زبان سنگسری نیز عضوی از شاخه زبانهای شمال غربی ایران است که خود شاخهای از زبانهای هند و ایرانی است. دکتر معین معتقد است که لهجه سنگسری رابطه نزدیکی با لهجه لاسجردی دارد. اهالی این منطقه زبان فارسی را نیز به خوبی تکلم میکنند ولی در بین خود ترجیح میدهند که با لهجه سنگسری صحبت کنند. لهجه مردم شهر درجزین نیز بیشتر با زبان سنگسری قرابت دارد. در نواحی شمالی شهرستان مهدیشهر مناطقی چون شهمیرزاد و روستاهای این بخش مانند (فولاد محله، چاشم و ...)، به دلیل مجاورت به استان مازندران با اندک تغییری به لهجه مازندرانی سخن میگویند.