به بهانه پنجم تیر ماه روز جهانی مبارزه با مواد مخدر

روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی سمنان

ميزان مرگ و مير در بيماران وابسته به مواد افيوني به 17-15 برابر از جمعيت عمومي بالاتر است . مرگ و مير در مردان اندكي از زنان بيشتر است . شيوع اختلالات روان پزشكي همبود خصوصاً اختلالات خلقي و اضطرابي در زنان مصرف كننده مواد بيش از مردان ديده مي شود ،‌در حالي كه سوء‌مصرف چندگانه مواد هم چون سوء مصرف الكل در بيماران وابسته به مواد افيوني در مردان بيشتر است . اثرات ،‌سير وابستگي و نحوه پاسخ به درمان سوء مصرف مواد در زنان داراي ويژگي هاي خاصي است كه در زير مورد بررسي قرار مي گيرند :

سير وابستگي به مواد افيوني

زنان سريع تر از مردان متعاقب تجربه مصرف مواد دچار اختلالات مصرف مواد مي شوند . مصرف مواد افيوني به خصوص هروئين و كراك در زنان اغلب به شكل تدخيني است . زناني كه مواد را به روش تزريقي مصرف مي كنند ،‌اغلب همسران با شركاي جنسي معتاد تزريقي دارندو

تأثير بر عملكرد جنسي و باروري

وابستگي مزمن به مواد افيوني خصوصاً مواد افيوني كوتاه اثر نظير هروئين به طور شايعي باعث نقائص اندوكرين مي شود . اين نقائص شامل آمنوره ،‌عدم تخمك گذاري ،‌ناباروري ،‌كاهش ميل جنسي و افت كاركرد آن مي شود . اين علايم احتمالاً به سركوب ACTH ، عملكرد آدرنال و تخمك گذاري و سطوح كاهش يافته هورمون هاي استراديول و پروژسترون در اين زنان قابل انتساب است .  زناني كه تحت درمان نگهدارنده با متادون قرار مي گيرند قاعدگي و تخمك گذاري منظم پيدا مي كنند و به طور عادي باردار مي شوند .

پاسخ به درمان

مطالعات مقايسه اي بر روي مردان و زنان تحت درمان با متادون نشان مي دهند كه در ابتداي درمان ،‌زنان نسبت به مردان داراي خانواده هاي ناكار آمدتر و مشكلات طبي و روان پزشكي قبلي و فعلي بيشتري هستند .

گرچه بارداري مي تواند براي شروع درمان انگيزه ايجاد كند اما تعيين كننده ماندگاري در درمان نيست . عواملي كه ترغيب كننده زنان به تداوم درمان است شامل درمان حمايت گرانه ،‌ارتباط درماني مناسب ،‌دسترسي به خدمات مراقبت كودك در مركز درماني و خدمات درماني جامع هستند . برخي خصوصيات دموگرافيك هم چون سن بالاتر ،‌تحصيلات بيشتر و حمايت خانوادگي از درمان پيش بيني كننده ماندگاري بهتر در درمان است.

زنان شركت كننده در درمان هاي نگهدارنده با داروهاي آگونيست سابقه مصرف مواد كوتاه تري در مقايسه با مردان دارند . اين موضوع نشان مي دهد زنان زودتر از مردان براي درمان وابستگي به مواد افيوني مراجعه مي كنند ،‌ با اين وجود هم چنان به نظر مي رسد با زنمايي زنان در جمعيت افراد متقاضي درمان كمتر از ميزان واقعي است .

گرچه ميزان لغزش و عود در درمان زنان و مردان مشابه است اما عوامل خطر و شروع كننده عود و پاسخ رفتاري و هيجاني آنها د رحين و پس از عود متفاوت است . زنان بيش از مردان مشكلات بين فردي ،‌ خلق منفي را به عنوان عوامل شروع كننده عود گزارش مي كنند . آنها مهارتهاي مقابله ضعيف تري دارند و در يافتن دوست هاي جديد غير مصرف كننده مشكل دارند . بر عكس زناني كه عود مي كنند با احتمال بيشتري متقاضي كمك شده و دوره هاي عود كوتاه تري دارند . پيشرفت در درمان در هر دو جنس با كاهش ارتكاب جرم و ساير عوامل خطر آفرين براي سلامت همراه است . زنان نياز به مداخلات بيشتر در باره مسائل و بحران هاي روان شناختي ،‌اشتغال و ارجاعات طبي دارند و پس از ترخيص بيشتر به دنبال درمان هاي تكميلي هستند .

درمان اختلالات سوء‌مصرف مواد در زنان

در حالي كه تحقيقات در زمينه درمان اختلالات سوء‌مصرف مواد در زنان هنوز ناقص است ولي برخي اصول كلي درمان اعتياد در زنان به شرح زير است .

1 – در زناني كه درمان را آغاز مي كنند افكار خودكشي يا اقدام به آن بيشتر است و اين امر احتمالاً به علت افسردگي با ويژگي هاي تكانشي شخصيت آن ها است . ارزيابي دقيق خطر خودكشي و اختلال افسردگي جهت ارائه درمان هاي تخصصي ضروري است با توجه به خطر بالقوه استفاده از مواد براي خودكشي ،‌بايد در تجويز دارو به اين بيماران محتاط بود . بنابر اين پزشك بايد داروها را به مقدار كم تجويز كرده ،‌بيمار را تشويق كند تا به طور منظم مراجعه نمايد . حين تجويز دارو تداخل هاي دارويي بايد در نظر گرفته شود .

2 – ممكن است در زنان وابسته به مواد اختلالات شخصيت از اختلالات روان پزشكي محور يك شايع تر باشند . اين واقعيت به خودي خود موجب ضعيف شدن پيش آگهي درمان نمي شود ، ولي در اين موارد ارجاع به روان پزشك جهت ارزيابي هاي بيشتر و درمان لازم است .

3 – انگ اجتماعي اعتياد مانع از مراجعه زنان به مراكز خدمات درماني و تداوم درمان مي شود ، لذا برخورد غير قضاوت گرانه حين درمان مي تواند دسترسي به درمان را تسهيل و به ماندگاري در درمان كمك كند .

4 – غربالگري از نظر اچ آي وي ،‌هپاتيت بي و سي ،‌سيفليس و ساير بيماريهاي منتقل شونده از راه جنسي بخش مهمي از ارزيابي زنان وابسته به مواد را تشكيل مي دهد .

5 – زناني كه وارد درمان مي شوند ممكن است نگران اضافه وزن خود باشند در اين موارد مشاوره در باره تغذيه مناسب و ورزش مي توان راهگشا باشد . گاهي مشاوره با تمركز بر تصور ذهني فرد از بدن خود لازم است .

6 – در مواردي كه سابقه سوء‌رفتار وجود دارد ،‌توصيه مي شود از مشاوره هاي تخصصي استفاده شود .

برخي موضوعات كه بايد در مديريت درمان زنان باردار به طور خاص مورد توجه قرار گيرد عبارتند از روابط بين فردي ،‌تأثيرات خانواده ،‌نقش سوء‌مصرف مواد در ارتباط جنسي ،‌تاريخچه فرد و خشونت و اختلالات روان پزشكي همبود هستند .

اختلالات روان پزشكي همبود شايع در زنان عبارتند از افسردگي و ساير اختلالات خلقي ،‌اختلالات اضطرابي هم اختلال استرس پس از سانحه و اختلالات خوردن .

 سوء مصرف مواد افيوني بر مادر باردار

مصرف مزمن مواد افيوني در دوران بارداري ، بسته به روش مصرف ، مي تواند در مادر عوارض طبي مختلفي ايجاد كند كه اين عوارض به نوبه خود بر نتايج بارداري و سلامت جنين و نوزاد تأثير مي گذارند . درصد بالايي از عوارض سوء‌مصرف مواد افيوني در زنان باردار مربوط به عفونت هاست به خصوص اگر عفونت در طول بارداري تشخيص داده نشده و درمان نشود . هپاتيت بي و سي ،‌اندوكارديت عفوني ،‌ سپتي سمي ،‌كزاز ،‌سلوليت و عفونت هاي منتقل شونده از راه جنسي در زنان باردار وابسته به مواد افيوني شايع هستند . استفاده از سرنگ و سوزن مشترك و اقدام به تن فروشي براي تأمين هزينه هاي مواد و زندگي ، از راه هاي انتقال اين بيماريها هستند.

زنان باردار وابسته به مواد دچار طيفي از مشكلات تغذيه اي نيز مي شوند . اين مشكلات به علت در گيري زياد براي تهيه مواد و عدم رسيدگي به وضعيت تغذيه اي رخ مي دهد . مكانيسم هاي سركوب كننده مراكز اشتها و گرسنگي در سيستم عصبي مركزي يا تداخل در جذب يا استفاده از مواد غذايي خورده شده نيز موجب مشكلات تغذيه اي مي شوند . جذب غير طبيعي مواد غذايي درافراد وابسته به مصرف مواد ديده مي شود زيرا احتمال وجود ضايعات كبد ،‌روده و پانكراس در اين افراد زياد است .

كمبود آهن ،‌فوليك اسيد ،‌نيكوتينيك اسيد ،‌تيامين ،‌ويتامين ب 6 يا كمبود منيزيم باعث ايجاد تشنج در زنان الكلي و زنان وابسته به مصرف مواد مي شود .

 تأثير سوء‌مصرف مواد افيوني بر جنين و نوزاد

به علت كيفيت متغير مواد مخدر خياباني ،‌ زنان باردار سوء‌مصرف كننده اغلب دچار دوره هاي مكرر محروميت و بيش مصرف مي شوند . محروميت از مواد مخدر در مادر باعث مرده زايي مي شود . سندرم محروميت شديد در مادر باعث افزايش فعاليت عضلاني ،‌افزايش ميزان سوخت و ساز و مصرف اكسيژن مي شود . در همين زمان ، ‌فعاليت جنين نيز افزايش مي يابد و به دنبال آن جنين به اكسيژن بيشتري احتياج پيدا مي كند . هم چنين مواد مخدر اغلب به علت منقبض كردن عروق نافي باعث كم شدن خون رساني جنين – جفت مي شوند و اين امر باعث مي شود اكسيژن مورد نياز جنين به حد كافي تأمين نشود . اين عارضه جانبي متابوليك باعث مي شود كه دسترسي به اكسيژن كم شود و هايپوكسي و اسيدوز جنيني ايجاد شود . با پيشرفت بارداري نياز جنين به اكسيژن بيشتر مي شود . لذا بروز علايم محروميت در اواخر بارداري بيش از اوايل بارداري باعث هايبوكسي جنين مي شود.  در صورتي كه انقباضات زايمان هم زمان با افزايش نياز به اكسيژن رخ دهد ،‌جنين به اكسيژن كافي دسترسي نخواهد داشت . شواهد آزمايشگاهي فراواني در مورد حيوانات وجود دارد كه نشان مي دهد مواجهه داخل رحمي با هروئين به طور مستقيم باعث تأخير رشد جنين مي شود . اين مشاهدات توسط داده هاي انساني نيز تأييد شده است .

بسياري از عوارضي كه در نوزادان مادران معتاد ديده مي شود ناشي از وزن پايين حين تولد در نوزادان مادران مصرف كننده هرويين 489 گرم و در نوزادان مادران مصرف كننده متادون 279 گرم بوده است نوزادان كم وزن متولد شده از مادران معتاد بايد از نظر مسائلي مثل ‌خون ريزي داخل جمجمه اي ،‌محروميت تغذيه اي ،‌هايپوگليسمي ،‌سپتي سمي ،‌هايبربيلي روبينمي تحت نظر قرار گيرند.

پیشگیری از اعتیاد در سالنهاي ورزشي و آرايشي

زمانی که"زنان" گروه هدف مافیای اعتیاد باشند، احتمالا عرضه مواد نیز توسط زنانی با ظاهری فریبنده خواهد بود؛ به طوری که با حضور در مکان‌هایی نظیر سالن‌های ورزشی و آرایشی سعی می‌کنند خود را به عنوان الگو نشان داده و از این طریق اعتماد افراد برای خرید محصولات‌شان را جلب کنند.

البته عرضه چنین موادی در آرایشگاه‌ها و سالن‌های ورزشی مجاز صورت نمی‌گیرد. در برخی سالن های ورزشی، تجربه ناکافی مربیان و مسوولان و دخالت آنان در حیطه های تخصصی سلامت مانند تجویز دارو و همچنین استفاده از نیروهای بدون تجربه (به دلیل هزینه کمتر) در کنار نظارت ناکافی و نا کارآمد، مهمترین معضلات می باشند.

جود باشگاه های متعدد خصوصی بدون رعایت استانداردهای لازم، الگو برداری از سالن های ورزشی مردانه و تجویز داروها و هورمون ها از این طریق، توزیع و حتی مصرف شیشه در برخی سالن های ورزشی و آرایشی برای تناسب اندام و کاهش وزن، وجود تبلیغات گسترده بدون کنترل برای مصرف مواد فوق، وجود باورهای غلط درباره اثرات مصرف داروهای مذکور و عدم آگاهی مردم درباره مشکلات و عوارض مصرف آنها، بخش دیگری از چالش های موجود  می باشد

براي پيشگيري از اين معضل، لزوم خودداری از مصرف هر گونه قرص‌ و پودر لاغری و کرم‌های آرایشی با ادعاهایی واهی مورد تاكيد است. بی‌تردید در چنین ترکیباتی از مواد محرک استفاده می‌شود. هر چند ممکن است گاهی میزان مواد محرک به کار رفته در این ترکیبات کم باشد اما همین میزان هم راهی است که فرد را با مواد آشنا کرده و بیولوژی مغز را آماده می‌کند که در آینده به سمت مصرف مواد بیشتر برود.

از طريق نصب بنر و پخش فیلم‌های آموزشی در سالن‌های ورزشی و آرایشی و ارایه اطلاعات در مورد انواع محرک‌ها، ویژگی‌ها و عوارض آنها مي توان برای پیشگیری از اعتیاد زنان به مواد محرک استفاده كرد كه بی‌تردید اجرای چنین برنامه‌هایی همکاری مسئولان صنوف مربوطه را می‌طلبد.

شهلا حقيقت- رييس اداره سلامت رواني اجتماعي و اعتياد معاونت بهداشتي دانشگاه علوم پزشكي سمنان